ब्रह्म ते ब्रह्मांड -

एका शब्दाच्या ध्वन्य-प्रकटीकरणातून विश्वाच्या आरंभाकडे पाहण्याचा नवा प्रश्न

मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन साजरा करताना आपण मराठीच्या इतिहासाचा, तिच्या साहित्याचा आणि तिच्या समृद्ध शब्दभांडाराचा गौरव करतो. पण एखाद्या भाषेची अभिजातता केवळ तिच्या प्राचीन परंपरेत असते का? की त्या भाषेतील शब्द आजही आपल्याला नवीन प्रश्न विचारायला प्रवृत्त करू शकतात?

असाच एक प्रश्न माझ्या मनात बराच काळ घोळत आहे.

तो शब्द आहे—“ब्रह्म”.

या शब्दाकडे धार्मिक किंवा तात्त्विक अर्थाने पाहण्याची मोठी परंपरा आहे. परंतु क्षणभर त्याचा अर्थ बाजूला ठेवून केवळ त्याच्या उच्चाराकडे पाहिले तर?

कागदावर लिहिलेले “ब्रह्म” आणि मुखातून उच्चारलेले “ब्रह्म” या दोन्ही गोष्टी खरोखर एकच आहेत का?

नाही.

आणि कदाचित आपल्या प्रश्नाची सुरुवात नेमकी इथून होते.

शब्द म्हणजे अक्षर की घटना?

कागदावर लिहिलेला शब्द ही एक दृश्य आकृती आहे. आपण त्या आकृतीतील अक्षरे ओळखतो आणि त्यातून अर्थ प्राप्त करतो.

परंतु कागदावर लिहिलेल्या “ब्रह्म”मध्ये आवाज नाही.

त्यात हवेचा दाब नाही.

कंपन नाही.

अनुनाद नाही.

तो शब्द मनुष्य उच्चारतो तेव्हा मात्र एक वेगळीच भौतिक घटना सुरू होते.

फुफ्फुसातून हवा बाहेर येते. दाब निर्माण होतो. स्वरयंत्र कार्यरत होते. स्वरपटल कंपन करते. जीभ, ओठ, तालू आणि इतर उच्चारण-अवयव वायुप्रवाहाला वेगवेगळे आकार देतात. मुखपोकळी आणि नासापोकळी अनुनादक म्हणून काम करतात.

आणि स्थिर लिपिचिन्हाचे कालानुसार घडणाऱ्या भौतिक घटनेत रूपांतर होते.

म्हणून एक मूलभूत भेद मान्य करावा लागतो—

लिपिबद्ध शब्द आणि त्याचे ध्वन्य-प्रकटीकरण एकच गोष्ट नाहीत.

लिपी ही संकेतव्यवस्था आहे.

उच्चार हे त्या संकेताचे भौतिक प्रकटीकरण आहे.

आणि श्रोत्याच्या मेंदूत त्या ध्वनीतून होणारा अर्थबोध हा त्यापुढचा टप्पा आहे.

हजारो वर्षांपूर्वीही प्रश्न होता

विश्वाच्या आरंभाबद्दल प्रश्न विचारण्याची परंपरा नवी नाही.

ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातील प्रसिद्ध नासदीय सूक्ताची सुरुवात होते—

“नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं
नासीद्रजो नो व्योमा परो यत्…”

— ऋग्वेद १०.१२९.१

साधारण आशय असा—त्या आद्य अवस्थेत आज आपण ज्यांना “सत्” आणि “असत्” म्हणतो, त्यांचीही स्पष्ट विभागणी नव्हती; आजच्या अर्थाने आकाशाचे स्वरूपही नव्हते.

याचा अर्थ ऋग्वेदात आधुनिक Big Bang (महाविस्तार) सिद्धान्त लिहिलेला होता, असा अजिबात नाही.

उलट मला या सूक्तातील वेगळीच गोष्ट महत्त्वाची वाटते—

प्रश्न विचारण्याची बौद्धिक हिंमत.

विश्व कसे सुरू झाले?

त्याआधी काय होते?

“आधी” या शब्दालाच तेव्हा काही अर्थ होता का?

या प्रश्नांची अंतिम उत्तरे देण्याऐवजी नासदीय सूक्ताच्या शेवटी अनिश्चिततेलाही स्थान आहे.

आज आधुनिक विज्ञानही विश्वाच्या अगदी प्रारंभिक क्षणाबद्दल सर्व प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्याचा दावा करत नाही.

“शब्दब्रह्म” : पण त्याचा अर्थ काळजीपूर्वक घ्यायला हवा

भारतीय तत्त्वपरंपरेत शब्द आणि ब्रह्म यांच्या संबंधाचाही विचार झालेला दिसतो.

ब्रह्मबिंदू उपनिषदात म्हटले आहे—

“द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥”

येथे “शब्दब्रह्म” आणि “परं ब्रह्म” यांचा उल्लेख येतो.

पण प्राचीन “शब्दब्रह्म” म्हणजे आधुनिक acoustics (ध्वनिकी)मधील waveform (तरंगरूप), असे सरळ समीकरण मांडणे चुकीचे ठरेल.

त्या काळातील तात्त्विक संकल्पनेवर आजच्या विज्ञानाचा अर्थ लादता कामा नये.

मात्र एवढे निश्चित दिसते की भारतीय विचारपरंपरेत शब्द, अक्षर, ब्रह्म आणि प्रकटीकरण यांच्यातील संबंध विचार करण्याचा विषय होता.

आणि इथे माझा प्रश्न त्या तत्त्वज्ञानापेक्षा वेगळ्या दिशेने जातो.

“ब्रह्म”चा अर्थ काय आहे, हा प्रश्न काही काळ बाजूला ठेवून “ब्रह्म” उच्चारताना भौतिकदृष्ट्या नेमके काय घडते, हे पाहिले तर?

“ब्रह्म” : लिपीत स्थिर, उच्चारात गतिमान

“ब्रह्म” लिहून झाल्यावर कागदावरील अक्षरे स्थिर राहतात.

पण त्याचा उच्चार स्थिर नाही.

तो एक प्रक्रिया आहे.

फुफ्फुसातून निर्माण होणारा वायुदाब, वायुप्रवाहातील बदल, स्वरपटलाचे कंपन, ओठ आणि जिभेच्या हालचाली, मुखपोकळीतील अनुनाद आणि पुढे नासिक अनुनाद—या सगळ्यांचा कालक्रम त्यात असतो.

मराठी, संस्कृत किंवा व्यक्तिनिहाय उच्चारामुळे “ब्रह्म”चे प्रत्यक्ष ध्वन्यात्मक रूप काही प्रमाणात बदलू शकते. म्हणून त्याची अक्षरे पाहूनच त्याचे अचूक acoustic structure (ध्वनिक स्वरूप) निश्चित केल्याचा दावा करता येणार नाही.

त्यासाठी प्रत्यक्ष ध्वनिमुद्रण आणि spectrogram (ध्वनिवर्णपट) आवश्यक आहे.

तरीही व्यापक प्रक्रियेच्या दृष्टीने आपण पाहू शकतो—

दाब → मार्गातील बदल → मुक्तता → वायुप्रवाह → कंपन → अनुनाद → उच्चारण-अवस्थेतील बदल → पुढील अनुनाद.

मला याच प्रक्रियेत रस आहे.

“गंभीरता” आणि “तीव्रता”

याच विचाराची सुरुवात आणखी एका साध्या निरीक्षणातून झाली.

काही ध्वनी आपण प्रचंड तीव्रतेने ओरडू शकतो. पण “ब्रह्म” किंवा “ॐ”सारख्या उच्चारांमध्ये जाणवणारा गुण केवळ मोठ्या आवाजाचा नसून एक प्रकारची गंभीरता, गुंजन किंवा पोकळी व्यापल्याची अनुभूती देणारा आहे.

अर्थात “गंभीरता” हा वैज्ञानिक ध्वनिविज्ञानातील एकच निश्चित मापदंड नाही.

त्यामागे कमी वारंवारतेतील ऊर्जा, मूलभूत वारंवारता, अनुनादी पट्टे, ध्वनीचा कालावधी, नासिक अनुनाद, ध्वनीदाब किंवा शरीराला जाणवणारे कंपन अशा अनेक गोष्टी असू शकतात.

म्हणून “ब्रह्म गंभीर वाटतो” येथे थांबण्याऐवजी विज्ञानाला प्रश्न विचारावा लागेल—

तो गंभीर का वाटतो?

आणि त्याहून महत्त्वाचे—

ती गंभीरता मोजता येते का?

आता विश्वाकडे वळूया

याच ठिकाणी माझ्या मनात “ब्रह्म”च्या ध्वन्य-प्रकटीकरणाचा आणि विश्वाच्या प्रारंभिक अवस्थेचा प्रश्न एकमेकांसमोर आला.

पण सर्वप्रथम एक गैरसमज दूर करणे आवश्यक आहे.

Big Bang म्हणजे आधीपासून असलेल्या रिकाम्या अवकाशात एखाद्या बॉम्बचा स्फोट झाला, अशी घटना नव्हती.

आधुनिक विश्वविज्ञानानुसार सुरुवातीचे विश्व अत्यंत उष्ण आणि घन अवस्थेत होते आणि अवकाशाचेच प्रसरण होत गेले.

सुरुवातीच्या विश्वात पदार्थ आणि प्रकाश आजच्यासारखे स्वतंत्र नव्हते. photon-baryon plasma (प्रकाशकण-बॅरिऑन प्लाझ्मा) नावाच्या उष्ण-घन माध्यमात अत्यंत सूक्ष्म density perturbations (घनता-विचलने) अस्तित्वात होती.

गुरुत्व अधिक घन प्रदेशातील पदार्थाला आत खेचत होते.

त्याच वेळी radiation pressure (विकिरण-दाब) त्याला विरोध करत होता.

या परस्परक्रियेतून compression आणि rarefaction (संकोचन आणि विरलीकरण) निर्माण झाले.

आणि त्यातून त्या आदिम प्लाझ्मामध्ये वास्तविक acoustic oscillations (ध्वनिक/दाब-दोलने) निर्माण झाली.

म्हणून प्रारंभिक विश्वात दाबलहरी अस्तित्वात होत्या, हे केवळ काव्यात्मक विधान नाही.

ते आधुनिक विश्वविज्ञानाचा निरीक्षणाधारित भाग आहे.

आदिम लहरींचा ठसा आजही आहे

यानंतर आणखी विलक्षण घटना घडली.

विश्व साधारण ३.८ लाख वर्षांचे झाल्यानंतर ते पुरेसे थंड झाले. इलेक्ट्रॉन आणि अणुकेंद्रके एकत्र येऊन तटस्थ अणू तयार झाले.

या अवस्थांतराला recombination (पुनर्संयोजन) म्हणतात.

प्रकाश पदार्थापासून मोठ्या प्रमाणात मुक्त झाला.

पूर्वीच्या photon-baryon plasmaमध्ये चालणाऱ्या ध्वनिक लहरींची तीच व्यवस्था संपली.

पण—

लहर संपली; तिचा परिणाम नाहीसा झाला नाही.

त्या लहरींनी पदार्थाच्या वितरणावर निर्माण केलेला ठसा पुढील विश्वात राहिला.

आज आधुनिक विश्वविज्ञान तो Baryon Acoustic Oscillations—BAO (बॅरिऑन ध्वनिक दोलनांचा ठसा) म्हणून आकाशगंगांच्या मोठ्या प्रमाणावरील वितरणात मोजते.

आजच्या वैश्विक प्रमाणात त्याची वैशिष्ट्यपूर्ण मापपट्टी सुमारे १५० megaparsecs आहे. आधुनिक DESIसारखी निरीक्षणे या ठशाचा उपयोग विश्वाचे प्रसरण मोजण्यासाठी standard ruler (प्रमाणित वैश्विक मापक) म्हणून करतात.

ही बाब माझ्या मूळ प्रश्नासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

घटना संपली तरी तिच्या प्रक्रियेचा ठसा पुढच्या रचनेत टिकू शकतो.

पेन ड्राइव्हमध्ये गाणे कुठे असते?

हे समजून घेण्यासाठी एक साधी उपमा पाहू.

पेन ड्राइव्हमध्ये गाणे ठेवले आहे, असे आपण म्हणतो.

पण त्यात प्रत्यक्ष आवाज बंदिस्त नसतो.

त्यात त्या आवाजाचे digital representation (अंकीय प्रतिनिधित्व) साठवलेले असते.

योग्य यंत्र ती माहिती वाचते. विद्युत संकेत तयार होतात. ध्वनिक्षेपक त्यांना हवेतील दाबलहरींमध्ये रूपांतरित करतो.

आणि पुन्हा गाणे “प्रकट” होते.

त्याचप्रमाणे कागदावर लिहिलेले “ब्रह्म” हे स्वतः ध्वनी नाही.

ते एका विशिष्ट उच्चारणासाठीचे सांकेतिक दृश्यरूप आहे.

मानवी उच्चारणयंत्रणा त्या संकेताला भौतिक ध्वनिघटनेत रूपांतरित करते.

आदिम विश्वाच्या बाबतीत उलट दिशेची एक रोचक गोष्ट दिसते—मूळ acoustic waves आज तशाच उपलब्ध नाहीत; पण त्यांनी पदार्थावर उमटवलेले pattern (नमुना/ठसा) आज वाचता येते.

म्हणजे भौतिक घटना संपल्यानंतरही तिची माहिती दुसऱ्या संरचनेत टिकू शकते.

मग माझा प्रश्न नेमका काय आहे?

इथे या संपूर्ण विचारातील सर्वात महत्त्वाची सीमा स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.

मी असे म्हणत नाही की—

“ब्रह्म” हा शब्द उच्चारला आणि त्यामुळे विश्व निर्माण झाले.

मी असेही म्हणत नाही की—

Big Bangच्या वेळी प्रत्यक्ष “ब्रह्म” असा मानवी कानाला ऐकू येणारा आवाज झाला.

आणि “प्राचीन ग्रंथांनी आधुनिक Big Bang सिद्धान्त आधीच शोधला होता” असाही या लेखाचा दावा नाही.

माझा प्रश्न वेगळा आहे—

“‘ब्रह्म’ म्हणून लिपिबद्ध केलेल्या शब्दाचे मानवी उच्चारणात होणारे भौतिक ध्वन्य-प्रकटीकरण—दाब, मुक्तता, प्रवाह, कंपन, अनुनाद आणि अवस्थांतर यांचा कालक्रम—आणि आदिम विश्वाच्या उत्क्रांतीतील ज्ञात दाब-घनता विचलने, प्रसरण, ध्वनिक दोलने व अवस्थांतर यांच्या प्रक्रियारचनेत मोजता येण्याजोगे कार्यात्मक साधर्म्य आहे का?”

हा दावा नाही.

ही परिकल्पना आहे.

दोन प्रक्रिया समोरासमोर ठेवल्या तर...

“ब्रह्म”च्या उच्चाराच्या बाजूला साधारणपणे—

ऊर्जा/श्वसनदाब
→ उच्चारणात्मक बंधन
→ दाब/प्रवाहातील बदल
→ मुक्तता/संक्रमण
→ कंपन
→ अनुनाद
→ उच्चारण-अवस्थेतील बदल
→ पुढील ध्वनिक रचना.

विश्वाच्या बाजूला—

उष्ण-घन प्रारंभिक अवस्था
→ प्रसरण
→ प्रारंभिक घनता-विचलने
→ गुरुत्व आणि विकिरण-दाबाची परस्परक्रिया
→ संकोचन-विरलीकरण
→ ध्वनिक दोलने
→ पुनर्संयोजनाचे अवस्थांतर
→ पदार्थवितरणावर उरलेला ठसा
→ पुढील गुरुत्वीय संरचना-विकास.

या दोन्ही प्रक्रिया एकच नाहीत.

त्यांचे प्रमाण कल्पनेपलीकडे वेगळे आहे.

त्यांची कारणे वेगळी आहेत.

मानवी उच्चारात फुफ्फुसे ऊर्जा पुरवतात; विश्वासाठी अशा बाह्य “स्वरयंत्राचा” प्रश्नच नाही.

मानवी मुखाला भौतिक सीमा आहे; विश्वाला मुखपोकळीसारखी बाह्य भिंत असल्याचा पुरावा नाही.

तरीसुद्धा—

दाब/ऊर्जा → बदल → विचलन → कंपन/दोलन → अवस्थांतर → पुढील संरचनेवर परिणाम

ही प्रक्रियात्मक रचना तुलना करण्याजोगी आहे का?

माझा प्रश्न इतकाच आहे.

मग “ब्रह्म”सारखा दुसरा शब्द मिळाला तर?

हा प्रश्न या परिकल्पनेला विचारलाच पाहिजे.

“ब्रह्म”सारखीच ध्वन्यात्मक रचना असलेला दुसरा शब्द मिळाला आणि त्याच्या उच्चारातही हेच गुणधर्म दिसले तर?

त्यामुळे संपूर्ण कल्पना लगेच चुकीची ठरत नाही.

पण तिचा दावा बदलतो.

मग हे “ब्रह्म”चे अद्वितीय वैशिष्ट्य आहे असे म्हणता येणार नाही. त्याऐवजी विशिष्ट प्रकारच्या ध्वनिक प्रक्रियारचनेचे “ब्रह्म” हे एक उदाहरण आहे असे म्हणावे लागेल.

म्हणून विज्ञानाने पुढे “ब्रह्म”, “ॐ”, “आ”, “राम” आणि “ब्रह्म”शी ध्वन्यात्मकदृष्ट्या जवळ असलेल्या अर्थपूर्ण अथवा अर्थहीन नियंत्रक उच्चारांची तुलना करायला हवी.

त्यांचे spectrogram (ध्वनिवर्णपट), frequency spectrum (वारंवारता-वर्णपट), formants (अनुनादी पट्टे), कमी वारंवारतेतील ऊर्जा, कालावधी, ध्वनीदाब आणि मुख–नासिक संक्रमण मोजावे लागेल.

“ब्रह्म”मध्ये स्वतंत्र आणि पुनरुत्पादनीय acoustic-temporal signature (ध्वनिक-कालिक स्वाक्षरी) आढळते का, हे प्रयोगानेच ठरवावे लागेल.

“ब्रह्म” हा Big Bangचा आवाज होता का?

आजच्या उपलब्ध विज्ञानाच्या आधारावर तसे म्हणता येणार नाही.

Big Bangच्या अगदी प्रारंभिक क्षणाला मानवी अर्थाने “आवाज” म्हणणे अचूक नाही.

आपल्याला निरीक्षणाधारित आधार असलेली acoustic oscillations नंतरच्या photon-baryon plasmaमध्ये आढळतात.

म्हणून प्रश्न—

“Big Bangमध्ये ‘ब्रह्म’ ऐकू आला का?”

हा नाही.

खरा प्रश्न—

“विश्वाच्या प्रारंभिक भौतिक उत्क्रांतीची प्रक्रियारचना आणि ‘ब्रह्म’च्या ध्वन्य-प्रकटीकरणाची प्रक्रियारचना यांच्यात काही मोजता येण्याजोगे साधर्म्य आहे का?”

हा आहे.

“ब्रह्म” आणि नंतर “ब्रह्मांड”?

इथे आणखी एक विचार पुढे येतो.

“ब्रह्म”ला या परिकल्पनेपुरते प्रारंभिक प्रकटीकरणाशी संबंधित संकल्पना म्हणून पाहिले आणि पुढे आकार, पदार्थवितरण व संरचना धारण केलेल्या विश्वाला “ब्रह्मांड” म्हटले, तर एक संकल्पनात्मक क्रम दिसतो—

ब्रह्म → प्रक्रिया → ब्रह्मांड.

पण हे संस्कृत शब्दांचे सिद्ध व्युत्पत्तिशास्त्र आहे असे मी म्हणत नाही.

हा या लेखातून तपासण्यासाठी पुढे आलेला संकल्पनात्मक नमुना आहे.

त्याची भाषाशास्त्रीय आणि ऐतिहासिक तपासणी स्वतंत्रपणे व्हावी लागेल.

ही परिकल्पना चुकीचीही ठरू शकते

हे मान्य करणे सर्वाधिक महत्त्वाचे आहे.

“ब्रह्म”चे कथित ध्वनिक वैशिष्ट्य इतर असंख्य शब्दांमध्येही आढळले तर?

वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या उच्चारात ते पूर्णपणे बदलले तर?

विश्वाशी आपण केलेली तुलना इतकी सर्वसाधारण निघाली की ती कोणत्याही ध्वनीला लागू झाली तर?

किंवा “गंभीरता” ही केवळ आपल्या अनुभूतीची बाब निघाली आणि तिच्यामागे स्वतंत्र मोजता येण्याजोगा ध्वनिक गुणधर्मच सापडला नाही तर?

मग आपली परिकल्पना बदलावी किंवा सोडावी लागेल.

आणि तेच विज्ञानाचे सौंदर्य आहे.

प्रयोगाने परिकल्पना खरी ठरावी अशी अट नसते.

प्रयोगाला ती चुकीची ठरवण्याचे स्वातंत्र्य असणे आवश्यक असते.

अभिजात भाषा : केवळ भूतकाळाचा गौरव?

आज मराठी अभिजात भाषा गौरव दिनाच्या निमित्ताने मला हा प्रश्न आणखी महत्त्वाचा वाटतो.

अभिजात भाषेचा गौरव म्हणजे केवळ तिच्या प्राचीनतेचा उत्सव नव्हे.

भाषा किती जुनी आहे, तिच्यात किती साहित्य निर्माण झाले, तिची परंपरा किती समृद्ध आहे—हे निश्चितच महत्त्वाचे.

पण भाषा जिवंत असेल तर ती नवीन प्रश्न निर्माण करण्यासही सक्षम असली पाहिजे.

“ब्रह्म” हा शब्द आपल्याला तयार वैज्ञानिक उत्तर देतो, असे मी म्हणणार नाही.

कदाचित तो आपल्याला एक प्रश्न देतो.

आणि अनेकदा ज्ञानाच्या इतिहासात उत्तरापेक्षा योग्य प्रश्नाची निर्मिती अधिक महत्त्वाची ठरली आहे.

लिपिबद्ध शब्द स्थिर असतो.

उच्चार घटना असतो.

घटनेला कालक्रम असतो.

कालक्रमात अवस्थांतरे असतात.

अवस्थांतरांचे परिणाम असतात.

आणि काही वेळा मूळ घटना संपल्यानंतरही तिचा ठसा पुढील रचनेत टिकून राहतो.

आदिम विश्वातील ध्वनिक दोलनांचा ठसा आजच्या विश्वातील पदार्थवितरणात शोधता येतो.

मग एक प्रश्न विचारण्यास हरकत काय?

“ब्रह्म” म्हणून आपण उच्चारत असलेल्या ध्वनीच्या प्रकटीकरणातही एखादी विशिष्ट प्रक्रियारचना आहे का? आणि असल्यास तिचे आदिम विश्वाच्या ज्ञात प्रक्रियांशी साधर्म्य किती खोलवर जाते?

या प्रश्नाचे उत्तर आज माझ्याकडे नाही.

कदाचित प्रयोग त्याला नकार देईल.

कदाचित आपण पाहत असलेले साम्य मानवी उच्चारणयंत्रणेचे सर्वसाधारण वैशिष्ट्य असल्याचे स्पष्ट होईल.

किंवा कदाचित यातून आज न सुचलेला आणखी एखादा प्रश्न जन्म घेईल.

ही तिन्ही उत्तरे स्वीकारण्याची तयारी असेल तरच हा विचार वैज्ञानिक दिशेने पुढे जाऊ शकतो.

म्हणून या संपूर्ण मांडणीचे सूत्र एका वाक्यात सांगायचे झाल्यास—

“ब्रह्माचा अर्थ नव्हे; प्रथम ‘ब्रह्म’चे प्रकटीकरण तपासा.”

कारण शब्द लिपीत असताना तो संकेत असतो.

उच्चारल्यावर तो घटना बनतो.

आणि कदाचित त्या घटनेतच आपल्या पुढच्या प्रश्नाची सुरुवात दडलेली आहे.

टीप

हा लेख एक संकल्पनात्मक परिकल्पना (Conceptual Hypothesis) मांडतो. “ब्रह्म”च्या ध्वन्य-प्रकटीकरणाचे नियंत्रित प्रयोगशाळीय ध्वनिविश्लेषण अद्याप या मांडणीचा भाग झालेले नाही. लेखातील Big Bang, प्रारंभिक photon-baryon plasma, CMB आणि BAOविषयक उल्लेख आधुनिक विश्वविज्ञानातील स्थापित निरीक्षणांवर आधारित आहेत; त्या वैज्ञानिक निरीक्षणांशी “ब्रह्म”च्या उच्चाराचे प्रक्रियात्मक साधर्म्य जोडणे ही लेखकाने पुढील परीक्षणासाठी मांडलेली स्वतंत्र परिकल्पना आहे.

निवडक संदर्भ

ऋग्वेद, मंडल १०, सूक्त १२९ — नासदीय सूक्त; तैत्तिरीय उपनिषद — ब्रह्मानन्दवल्ली; ब्रह्मबिंदू उपनिषद — शब्दब्रह्मविषयक उल्लेख; NASA Goddard Space Flight Center — Baryon Acoustic Oscillations; NASA Science — प्रारंभिक विश्वातील ध्वनिक लहरी व BAO; Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI), Lawrence Berkeley National Laboratory — BAO आणि विश्वाच्या प्रसरणाचे मापन.

लेखकाची नोंद

या लेखातील मूळ संकल्पना आणि प्रश्न लेखक भरत वेदपाठक यांनी मांडले आहेत. गेल्या सुमारे आठवडाभर या संकल्पनेच्या भाषिक, ध्वनिवैज्ञानिक आणि विश्वविज्ञानविषयक विविध पैलूंवर भरत वेदपाठक आणि OpenAIच्या ChatGPT यांच्यात सातत्याने प्रश्नोत्तर व चिकित्सक चर्चा झाली. त्या चर्चेदरम्यान उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती व संदर्भांची पडताळणी, परिकल्पनेतील संभाव्य त्रुटी व प्रतिवादांचा विचार आणि मांडणीची पुनर्रचना करण्यात आली.

प्रस्तुत लेख हा त्या चर्चेतून विकसित झालेल्या विचारांचा संक्षिप्त आणि सुसंगत आविष्कार आहे. लेखातील “ब्रह्म”च्या ध्वन्य-प्रकटीकरणाची आदिम विश्वाच्या ज्ञात प्रक्रियारचनेशी तुलना करण्याची मध्यवर्ती परिकल्पना ही पुढील वैज्ञानिक परीक्षणासाठी मांडलेली संकल्पना आहे; ती सिद्ध वैज्ञानिक निष्कर्ष म्हणून प्रस्तुत केलेली नाही.

प्रा. भरत भिकाजी वेदपाठक,

एम.ए., बी.एड., एम.एम.आर., डि.सी.एम., हिंदी पंडित.

(सध्या-धुळे)