वेदवाणी

एका शब्दाच्या ध्वन्य-प्रकटीकरणातून विश्वाच्या आरंभाकडे पाहण्याचा नवा प्रश्न मराठी अभिजात भाषा गौरव दिन साजरा करताना आपण मराठीच्या इतिहासाचा , तिच्या साहित्याचा आणि तिच्या समृद्ध शब्दभांडाराचा गौरव करतो. पण एखाद्या भाषेची अभिजातता केवळ तिच्या प्राचीन परंपरेत असते का ? की त्या भाषेतील शब्द आजही आपल्याला नवीन प्रश्न विचारायला प्रवृत्त करू शकतात ? असाच एक प्रश्न माझ्या मनात बराच काळ घोळत आहे. तो शब्द आहे— “ ब्रह्म”. या शब्दाकडे धार्मिक किंवा तात्त्विक अर्थाने पाहण्याची मोठी परंपरा आहे. परंतु क्षणभर त्याचा अर्थ बाजूला ठेवून केवळ त्याच्या उच्चाराकडे पाहिले तर ? कागदावर लिहिलेले “ब्रह्म” आणि मुखातून उच्चारलेले “ब्रह्म” या दोन्ही गोष्टी खरोखर एकच आहेत का ? नाही. आणि कदाचित आपल्या प्रश्नाची सुरुवात नेमकी इथून होते. शब्द म्हणजे अक्षर की घटना ? कागदावर लिहिलेला शब्द ही एक दृश्य आकृती आहे. आपण त्या आकृतीतील अक्षरे ओळखतो आणि त्यातून अर्थ प्राप्त करतो. परंतु कागदावर लिहिलेल्या “ब्रह्म”मध्ये आवाज नाही. त्यात हवेचा दाब नाही. कंपन नाही. अनुनाद नाही. तो शब्द मनुष्य उच्चारतो...